HABER SAASINDA DUŞMAN AREKETLERİNİÑ QURBANI OLMAMAQ İÇÜN ESAS TEVSİYELER
Bunı yapqanlar er şeyni – haberlerni, kitaplarnı, vesiqalarnı, sanat eserlerini, atta cemaat tedbirlerini sahteleyler. Rus teşviqatçıları daima vaqialar aqqında malümatnı uydurıp, kerçeklikni bozalar. Olar öz cinayetlerini qanunileştirmek içün gizli tedbirler teşkil ete ve olarnı açıq şekilde Ukrayinağa qarşı qullanalar.
Özüni yañlış malümattan qorçalamaq içün, bir qaç qolay qaidege riayet etmek ve haber ücümlerni ayıra bilmek müimdir.
Malümat oquğanda ya da eşitkende «avtopilot rejimini» toqtatıñız ve özüñizge böyle sualler beriñ:
- Men bu malümatnı ne içün körem?
- Bu malümatnı qaysı menba neşir etti (içtimaiy ağlarda saife, media ya da şübeli sayt)?
- Bildirimni kim yazdı (resmiy şahıs, jurnalist ya da anonim qullanıcı)?
Bularğa diqqat etiñiz:
- Malümat menbalarına bağlantılarnıñ olması.
- Faktlarnıñ kösterilmesi, qıymet kesüv ve tefsirler, umumiyleştirüvler.Фото чи відео, використані на підтвердження інформації.
- Tefsirler sayısı, qoşulğan mutehassıslar.
Manipulâtiv malümatnıñ alâmetleri:
Emotsional ve abartılğan yazıluv – “inanılmaz” ya da “şaşılacaq” malümat.
Asıl menbanıñ olmaması.
Malümatnı yayınlağan esapnıñ şübeli olması.
Yalan haber tarqatqanlarçoqusı allarda sahte fotoresimler qullanıla. Olarnı nasıl teşkermek mümkün?
- Google Chrome brauzerini açıñız. Teşkermek istegen fotoresimge sıçannıñ sağ dögmesinen basıp, “resimni Google-da qıdırmaq” variantını seçiñiz.
- Eger sizde başqa brauzer olsa, o vaqıt Google açıñız. Bölümge keçip, “resim boyunca qıdıruv” dep seçiñiz. Resimniñ bağlantısını kopiyalap, qıdıruv satırına yapıştırıñız.
Fotoresimniñ asıl menbasını tapqanda nege diqqat etmek kerek?
- Neşir etilgen tarihler: aynı ya da farqlımı?
- Neşir etilgen yer: bu fotoresimni kim derc etti? Bu menbağa işanmaq mümkünmi?
- Maqaleniñ serlevası ve mündericesi fotoresimge uyğunmı?
- Siz tapqan asıl nusha ile teşkerilecek fotoresim arasında farq barmı? Meselâ, fotoresimde kesilgen, qoşulğan ya da deñiştirilgen bir şeyler barmı?
- Fotoresim qaysı memlekette yapılğan? Bağlantıda nasıl memleket aqqında aytıla?
Malümat menbaları
Müim! Malümatnı yalıñız nazirliklerniñ ve devlet akimiyetiniñ diger organlarınıñ resmiy resurslarında – saytlarında ya da kanallarında, em de Suspilne platformalarında oqumaq kerek. Resmiy olmağan kanallardan ve içtimaiy ağlardaki saifelerden alınğan malümat yañlış ola bile. Meselâ, 2021 senesi SBU rusiye mahsus hızmetlerinen bağlı olğan Telegram kanallarınıñ ağını yaqaladı. "İçeriden alınğan malümat" formatında gizlenip, olar duşman çağıruvlarını ve sahte haberlerni yayınlay ediler. Olarnıñ arasında – "Rezident", "Legitimnıy", "Kartel", "Spletnitsa" ve digerleri. 2022 senesi fevral ayında Yalan haberlerge qarşılıq Merkezi böyle kanallarnıñ cedvelini derc etti. Bundan ğayrı, informatsion saada çeşit dolandırıcı beyanatlardan para qazanğan çoq saifeler bar. Lâkin sıq-sıq qullanıcılar şübeli malümat menbalarına işanalar, çünki andaki malümat qorquzmaq, şaşırmaq ya da talil etme qabiliyetini zayıflatmaq içün duyğusal şekilde berile.
Çöplük saytnıñ alâmetleri:
- Kerçek matbuat vastasınıñ saytını taqlit ete (bbc-cnn, ua24ua, informator.su ve başqaları).
- Saytnıñ muarriyeti aqqında iç bir türlü malümat yoq («Pro nas», «Redaktsiya» bölükleri).
- Mündericesi şübeli körüne.
- Media oqumışlıqnıñ 5 adiy adımını yapıñız:
- Malümat müitiñizni añlı şekilde şekillendiriñiz.
- Raqamlı bağlılıqqa qarşı turıñız ve “avtopilot“ rejimini qapatıñız.
- Fikir ve duyğularıñnı kontrol altında tutıñız.
- Çeşit menbalardan alınğan malümatnı teşkeriñiz.
- Paylaşmağa niyetlengen malümatnı teşkeriñiz.