KİBERTELÜKESİZLİK: BÜYÜKLER VE BALALAR İÇÜN CİHAZLARNIÑ QORUNMASI
Cihazlarnı «viruslardan», malümatnı ise hırsızlıqtan qorçalav
Cihazlarıñızğa antivirus programmalarını qurıñız. Amma rus ve qıtay asıllı antivirus ve başqa programmalarnen qullanmaq havflıdır. Tevsiye etilgen programmalar: Avast, ESET, McAfee, Zillya ya da virustotal.com onlayn hızmetleri. Qorçalamağan, amma zarar ketire bilgen sahte programmalarğa rastkelmemek içün, tek işlep çıqaruvcınıñ resmiy saytından ya da işançlı menbalardan (App Gallery, App Store ve Google Play qullanma tükânlarından) programmalarnı yükleñiz.
Bundan da ğayrı, programmalarıñıznı daima yañartıñız: operatsion sistemasını, brauzerlerni, başqa programmalarnı. Olarnı tek resmiy saytlardan ya da işançlı menbalardan yükleñiz.
Parolleriñiz çalınmaması içün
Rus istihbaratı ukrayinlerniñ şahsiy malümatlarını hırsızlap olurmı?
Ebet. Bunıñ ögüne keçmek içün rusiyeniñ «VKontakte» ve «Odnoklasniki» içtimaiy ağlarını, «Mail.ru» ve «Yandex» qıdıruv sistemalarını qullanmañız, çünki olar şahsiy malümatnı çalalar.
Öz cihazlarıñıznı qorçalamaqnen beraber, balanıñ İnternetteki havfsızlığına da diqqat etiñiz. Olarğa yuqarıda berilgen qaidelerni aytıp beriñiz ve İnternette nasıl havflar olğanını añlatıñız. Yabancı adamlarnen internette qonuşmaqnıñ havfları aqqında söz etiñiz.
Duşman kerekli saytlarğa kirişni qapatqan olsa
Bütün cihazlarıñızğa VPN yükleñiz. Bu programmalar siziñ kerçek yerleşken yeriñizni gizley ve blok etilgen saytlarğa kirmege imkân bere. Rus ve qıtay asıllı VPN-lerni qullanmañız.
VPN yardımınen siz kirişi blok etilgen saytlardan bile malümatnı ala bilesiñiz, yerleşken yeriñizni gizley bilesiñiz, internette olğanda internet faaliyetiñizni internet provayderiñizden gizley bilesiñiz. Programmalarnıñ paralı variantları daa işançlıdır. Devlet mahsus alâqa hızmetiniñ mütehassısları ExpressVPN, Surfshark, NordVPN programmalarını qullanmağa tevsiye eteler.
Duşmanğa şahsiy malümat ve para hırsızlatmamaq içün havfsızlıq qaideleri
Şübeli bağlantılarğa (olarnı sizge tanışlarıñız ya da dostlarıñız yollağan olsalar bile) ya da birinci kere körgen saytlarğa kirmeñiz.
Sayt yeterli derecede telükesizmi? Saytnıñ adresini teşkeriñiz. Eger o http ile başlansa (s olmadan), onı deral qapatıñız: bu potentsial havflı resurstır. Eger o https ile başlansa, bu havfsız adres ola bile. Amma emin olmaq içün, fişing saytlarınıñ malümat bazasında olmağanını teşkeriñiz. Bunıñ içün böyle hızmetlerden birisini qullanıñız: CheckPhish, PhishTank, Google Safe Browsing, Ukrainian Security Filter.
Eger siz bağlantığa basqanda fayl yüklenip başlasa, onı deral toqtatıñız (“Lâğu et” ya da buña beñzegen dögmeni basıñız). Dolandırıcılar, büyük ihtimal, siziñ telefonıñızğa ya da kompyüteriñizge zararlı bir şey yüklemek isteyler. Eger faylnı yüklemekten qaçınıp olamasañız, onı açmayıp yoq etiñiz.
Elektron poçta ve içtimaiy ağlardaki saifelerini dolandırıcılardan qorçalav
Balalarnıñ kibertelükesizligini temin etiñiz
Şahsiy fotoresimlerni derc etmemege, şahsiy malümatnı (adres, telefon nomeraları ve diger şahsiy malümat) bermemege kerek olğanını hatırlatıñız.
Balañıznen İnternette oquğan malümatnı muzakere etiñiz. Balalarğa, internette ve kütleviy haber vastalarında derc etilgen er şey aqiqat olmağanını, yalan haberler bar olğanını ve doğru malümatnı yalandan nasıl ayırmaq mümkün olğanını añlatıñız.
Esas vazife – bu subetni yasaqlarğa degil de, işançqa esaslandırmaq. Balañız kompyuter ya da smartfondan bir şey yañlış yapsa, qorqmasın. Ve bunı gizlemeyip, deral yardım içün sizge muracaat etsin. Malümatıñıznıñ telükesiz olması içün, bu esas qaidelerni ögreniñiz, cihazlarıñıznı doğru şekilde qurıñız ve qoruv programmalarını qurıñız.