PARTİZAN TELEFONINI AZIRLA

Er eki telefon içün de umumiy qaideler

• Naqıt para qullanıñız - mümkün olsa, aletler içün naqıt para töleñiz. iPhone eñ yahşısı, Android işke yarar.

• Bir kerede bir telefon. Eger «ev» telefonıñız açıq olsa, ekinci telefonıñıznı qapatıñız. Ve aksine.

• Programmalarnı siliñiz – episi kereksiz programmalarnı siliñiz – olarnı bütünley çıqarıñız.

• Ruhsetlerni qapatıñız – telefonnıñ çalışması içün zarur olmağan er programmanıñ irişim ruhsetini qapatıñız.

• Programma teminlevini yañılatıñız – telefonıñıznıñ operativ sistemasını, programmalarını ve telükesizlik programmalarını yañılatıñız. Yañılatuvlarda çoq vaqıt zararlı yerlerni tüzetken telükesizlik aletleri ola.

• Yerleşüvniñ gizliligi – yerleşüv hızmetlerini qapatıñız. "İş" telefonıñızda geolokatsiyanı tek pek acele kerek olğanda qullanıñız.

• Eki faktorlı şahıs tasdıqlav (2FA): mümkün olğan yerlerde, hususan, hassas programmalar ve esaplar içün, 2FA çalıştırıñız. Bu ise havfsızlıq tedbirlerini arttıra.

• Kontaktlarnı qayd etüv – telefonıñızda tek qoranta azalarıñıznıñ ve dostlarıñıznıñ alâqa malümatlarını qayd etiñiz. Başqa müim telefonlarnı yazıp, gizleñiz ya da mümkün olsa, olarnı ezberleñiz.

• Şahsiyleştirilgen reklama/diagnostika – sazlamalar menüsi yardımınen şahsiyleştirilgen reklama, diagnostika ve qullanuv malümatını toplav qısımlarını qapatıñız.

• Anonim kiriş rejimine keçiñiz – İnternet saifelerine kirgende er vaqıt anonim kiriş rejimini qullanıñız.

• Parol qullanıñız – parmaq izi ya da Face ID ile telefonıñıznıñ kilitini açmañız. Bu usullar telefonğa kirmekni qolaylaştıra. Onıñ yerine parol qullanıñız.

• Er vaqıt VPN qullanıñız – Proton VPN – protonvpn.com – bedava.

• Telefonnı kilitlev – parametrlerni öyle sazlañız ki, telefonıñız kilitlengende, kelgen yazışmalarnıñ mündericesi kösterilmesin.

• Android sistemalarında bunı Sazlamalar → Havfsızlıq → Telefonnı şifrlev qısmına kirip yapmaq mümkün.
• IOS sistemalarında: Sazlamalar → Touch ID ve parol → parolni açmaq. Şifrlevniñ açılğanını teşkermek içün, Touch ID ve parol saifesiniñ aşağı tarafına keçiñiz, anda «Malümatnı qorçalav açıqtır» bildirüvi olacaq.

Parollerni biometrik malümat degil de, esas parolnen kirilgen paroller merkezinde saqlañız.

• Havfsız yazışuv programmalarını qullanıñız:

o Beyanat avuşuvı içün eñ çoq tevsiye etilgen programmalardan biri – Signal. Bu programma, tolu şifrlevnen qorçalana ve açıq kodqa saiptir – programma beyanatlarnıñ malümatını saqlamay. Metin beyanatları, IP-çat yardımınen sesli beyanatlar ve videobağ içün yahşı.

o Android saipleri Tor brauzerini qullana bileler. O, Chrome-dan yahşıca, amma iOS versiyası içün kelişmey. Diger havfsız brauzerler arasında Brave (Android ve iOS), Mozilla Firefox (Android ve iOS), Vivaldi (tek Android) ve Safari (iOS içün) bar.

o SAZLAMALAR menüsinde KONFİDENTSİALLİK qısmını açıñız. YOQ OLĞAN BAYANATLAR bölügini seçiñiz ve eñ qısqa vaqıtnı, yani 30 saniyeni qurıñız.

• Fişingten saqınıñız: bağlantılarğa basqanda ya da belli olmağan menbalardan saifelerni yüklegende, hususan elektron mektürlerden ya da metnli beyanlardan kelgen bağlantılarğa muqayt oluñız.

• Cemaat yüklendirici aletlerni qullanmañız: umumiy USB yüklendirici aletlerni qullanmaqtan qaçınıñız, çünki olarnıñ telefonıñızğa irişim qurması mümkün. Öz yüklendirici aletiñizni ya da taşıma yüklendirici qullanıñız.

•Açıq Wi-Fi ağını qullanmañız. Açıq Wi-Fi ağlarında hassas işlerni (onlayn-banking kibi) yapmaqtan qaçınıñız, çünki olarnıñ havfsızlığı pek zayıf ola bile. Kerek olsa, VPN qullanıñız.

• Rus brauzerleri ve hızmetlerinden faydalanmañız! Rusiye istihbarat hızmetleri qullancılar aqqında malümat toplaylar. Eger sen bir de bir programmanıñ emin olmasañ, onı yüklemeñiz.

• Bunı işğal etilgen topraqlarda olmağan müim alâqalarnı alıp barmaq, ukrayin haberlerini oqumaq, "Razom" çat botuna kirmek içün qullanıñız. Bu telefonnı evde gizli tutıñız.

• Bu telefonda içtimaiy ağlar/elektron poçtasını qullanmaq mümkün. Amma ihtiyat tedbirlerine riayet etiñiz.

• Yedek kopiyasını yapıñız ve ondan bütün şahsiy malümatıñıznı siliñiz.

• Bu telefonnı uçaq rejiminde tutıñız ve qullanılmağan vaqıtta onı söndüriñiz. Mümkün olsa, evde telefon ağı hızmetlerini açmañız.

• Geceleri qapatıñız.

• İnternetke tek VPN vastasınen kiriñiz.

• Evde olğanda, telefondaki episi geolokatsiya hızmetlerini qapatıñız.

• Bu telefonnı zorbalıqsız qarşılıq tedbirleri içün qullanmaq mümkün, amma o er vaqıt uçaq rejiminde olmaq ve tek fotoresimler çıqarılması içün qullanılmaq kerek.

• Bu telefonnı er künlük ihtiyaclar içün, tışqa çıqmaq, alış-veriş yapmaq, dostlarıñıznen qonuşmaq kibi kündelik işler ve vazifeler içün qullanıñız. Bu telefon sade, iç bir şübesi olmağan yaşayılnı aks ettirmeli.

• Bu telefonğa şahsiy içtimaiy ağlar aqqında iç bir malümatnı ya da poçta mektüpleri yüklemeñiz.

• Bu telefonnı, yüksek ihtimal, kiriş-çıqış noqtalarında teşkerecekler, onıñ içün içinde şübeli bir şey olmasın. Talimatlarğa riayet etiñiz!

Bundan da ğayrı, Belarustaki faallerniñ «partizan» Telegram saifesini de qullanmaq mümkün: https://t.me/cpartisans_security