TELÜKELİ TELEGRAM: ONI QULLANUVDA NELER DİQQATQA ALINMALI
Anonim haber kanalları hususan telükelidir. Olarnıñ idarecileri siz paylaşqan soñ, haberni qolaylıqnen yoq ete ya da deñiştire bileler. Telegramda moderatsiya (administratornıñ teşkerüvi) yapılmay: yañlış malümatqa rastkelme ihtimali yüksek. Telegramda yañılıqlarnı havfsız şekilde oqumaq içün:
- Oquğan er şeyni doğru malümat olaraq menimsemeñiz. Böyle suallerge cevap beriñiz:
- Bu malümatnı qaysı menbalar tarqattı? Menba olmasa ya da bu bir öşek olsa yaramay. Bu Ukrayina fevqulâde vaziyetler devlet hızmeti, Ukrayina Silâlı quvetleri, Prezident, ükümet kibi resmiy bir menba olsa daa işançlı.
- Haber ne qadar añlaşıla? Haberlerde kim, qayda, ne vaqıt ve ne yapqanı aydınlatılda yahşı.
- Haberdeki fotoresimler ve videolar feyk degilmi? Haberniñ fotoresim ya da video ile tasdıqlanması kerek, anda ne tasvirlengeni yahşı añlaşıla.
- Bütün malümatnı teñeştiriñiz: resmiy ukrayin menbaları ve itibarlı matbuat vastaları bu aqta ne yaza ve umumen bir şey yazalarmı? Devlet müessiseleriniñ bildirüvlerine diqqat etiñiz. Olarnıñ saytlarında ya da içtimaiy ağlarında olğan malümatnı taqip etiñiz. Ukrayinanıñ itibarlı matbuat vastaları: "Suspillne", "Ukrinform", "Gromadske", "Ukrayinska pravda", "Radio Svoboda".
- Mevzunı diqqatnen araştırıñız. Manipulâtsiyanıñ canlı misali – kanalnıñ Yuqarı Radada qabul etilgen müim qanun leyhalarınıñ aydınlatılması. Qayd etüv basamağında bile "Ukrayinlerni şok etken yañılıqlar bekley! Yañı qanun leyhasınıñ tafsilâtları…" kibi başlıqlar ile haberler peyda ola. Bunı mümkün olğanı qadar çoq abuneciniñ diqqatını celp etmek içün yapalar. Lâkin qanun leyhası qabul etilmeden evel, komitetlerde baqıluv, deñişmeler ve işlep çıquv kibi uzun bir yol keçe. Onıñ içün, sizni meraqlandırğan qanun leyhası olsa, onıñ statusını Yuqarı Radanıñ saytında diqqatnen talil etmege tevsiye etemiz.
- Haberlerge qarşılıq köstermezden evel, azçıq bekleñiz. Olar siziñ duyğularıñıznı idare etelermi?Bunı duyğu basqısı yapqan ibareler yardımınen yapalar: “müthiş”, “şimdi qorqunçlı olacaq”, “şaşırtqan münderice”.
- Messencerlerde ve içtimaiy ağlarda abuneleriñizni közden keçiriñiz. Anonim kanallardan çıqıñız — tek resmiy kanallarını qaldırıñız.
Telegramda daa bir telüke – feyk çat botlar. Aman-aman episi devlet ve göñülli müessiselerde Telegramda çat botlar bar. Lâkin anda yaramay maqsatlar içün böyle bir botnıñ aynısı yaramay pek qolay.
Misal olaraq, memleket mudafaası içün müim olğan «eVorog» çat botınıñ eñ azından 7 sahte saifesi bar. Bilet satın almaq içün Ukrayina demiryollarınıñ«Ukraliznitsa» çatbotunda 5 kopiya bar. Ve birilerini blok etkenen, başqaları peyda ola.İlk baqışta, kerçek çat botnı sahte bottan ayırmaq pek qıyın. Amma, diqqatnen baqqanda, botnıñ serlevasında qoşma bir arif, işaret ola bile ya da işaretlerden birisi yetişmey.
Misal olaraq:
https://t.me/evorog_bot – bu, «eVorog» çat botınıñ kerçek bağlantısı.
https://t.me/evorog_robot –bu, «eVorog» çat botınıñ feyk bağlantısı.
Feyk çat botlar dolandırıcılıq maqsadınen ya da strategik malümat almaq içün siziñ şahsiy malümatıñıznı toplaylar.
Telegramdaki telükesiz çatbotlarnıñ bazılarında mavı tasdıqlav işareti bar. Lâkin daa episinde degil. Qullanğan çatbotnıñ feyk olıp olmağanını Dovidka.info saytındaki «Botçeker» aletini vastasınen teşkermek mümkün. Bu tasdıqlanğan ukrayin çatbotlarınıñ malümat cedveli. O, çatbotnıñ kerçek olğanını belgilemege yardım eter.
Botnı teşkermek içün:
- Qıdıruv meydanına çatbotnıñ adını ya da bağlantısını yazıñız ve qıdıruv dögmesini basıñız.
- Sayt sizge bu çatbotnıñ kerçek olıp olmağanını ve onıñ qaç tane feyki olğanını kösterir.
- Eger bot cedvelde olmasa ve şübeli körünse, bu aqta kiberpolitsiyağa @stopdrugsbot (Telegramda BRAMA çat botı) haber etiñiz. Mütehassıslar teşkerüv keçirir.